Những viên đá trong suốt, lấp lánh được trưng bày trên các ngăn kính… lại có xuất xứ từ những nơi bẩn nhất trái đất, có giá bán chênh lệch khủng khiếp so với vài đô-la mà người phát hiện ra nó nhận được.

Cơn sốt đá quý ở Madagascar

Trong những năm 1990, làng Ilakaka khô cằn (đảo quốc Madagascar, châu Phi) chỉ có khoảng hơn 40 cư dân, nhưng sau khi đá quý được phát hiện vào năm 1998, dân số tăng rất nhanh, đến gần 60.000 người vào năm 2005. Vài người may mắn tìm được đá sa-phia hồng, nhưng lúc đầu tưởng nhầm là loại “ngọc hồng lựu”, bán được chỉ 100 USD/ kg, nhưng rồi nhanh chóng tăng giá lên hơn 100.000 USD/kg. 

Cả đất nước như lên cơn sốt, nhất là những người nghèo: nhiều gia đình, những đám đông vô tổ chức liên tục đào bới, mang lên những bao sỏi lấy từ các hố sâu, ra sông để sàng rửa và nhặt nhạnh bất kỳ viên đá nào có màu…

Và theo chân các “thợ mỏ” này là nhóm dân buôn từ nhiều nơi như Angola, Nigeria, Cameroon… cũng nhanh chóng đổ xô đến Ilakaka. Họ lượn lờ quanh các bờ sông, sẵn sàng trả giá vài đô-la với những ai may mắn.

Sau đó, những viên đá này được mang đến các đại gia người Thái Lan hoặc Sri-Lanka. Họ là những người chuyên thu mua các loại đá quý, thường mở một cửa hiệu nhỏ, nằm san sát cạnh nhau để bảo đảm an toàn. Jeffery Bergman, một người buôn bán đá quý kể lại: “Tôi đến đây 18 tháng sau khi nổi lên cơn sốt tìm đá quý lần đầu tiên. Khi ấy, trung bình mỗi tuần có 2 vụ án mạng.” 

Tất cả như một bản sao lịch sử, lặp lại cơn sốt tìm vàng ở miền viễn Tây hoang dã vào thế kỷ 19 (1848-1855, tại California, Hoa Kỳ), nhưng chỉ khác là những viên đá màu thay vì kim loại quý.

Tuy nhiên, điều trớ trêu là thiên nhiên lại thường đặt những mỏ đá quý này tại những nơi nghèo khổ, có vẻ bất ổn về chính trị nhất, như: mỏ hồng ngọc và ngọc bích tại Myanmar, Sri-Lanka và Madagascar; ngọc lục bảo tại Colombia, ngọc lục bảo và ngọc xanh biển tại Brazil…. và nhiều loại đá quý khác ở khắp châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á. Vài viên hồng ngọc đẹp nhất thế giới có xuất xứ từ Myanmar và đây còn là nơi cung cấp số lượng lớn hồng ngọc có chất lượng cao cho thị trường toàn cầu.

Từ thị trường đen đến các cửa tiệm sang trọng

Một trong các chuyên gia hàng đầu về hồng ngọc và ngọc bích tại Thái Lan nhận định: “Người nước ngoài rất khó tiếp cận mặt hàng này tại Myanmar”. Vì theo quy định, các loại đá quý phải được thu gom, định giá và đánh thuế. Thế nhưng, những viên hồng ngọc có giá trị cao hiếm khi “theo luồng”, mà được các lái buôn chuyên nghiệp bí mật chuyển lậu theo đường rừng đến biên giới Thái nhờ sự làm ngơ của quan chức địa phương và được mua đi bán lại cho đến khi công khai xuất hiện theo đường chính thức.

Theo ông Bergman, “Không như kim cương vốn được quản lý theo những quy định chặt chẽ, thị trường đá màu các loại như hồng ngọc, ngọc bích… thường không minh bạch, gần như thả nổi!”.

Tại Chantaburi (một tỉnh phía Đông Thái Lan, giáp biên giới tỉnh Battambang và Pailin của Campuchia), một ngôi chợ nhộn nhịp với những gian hàng ngoài trời chất đầy đá quý và cho dù có nhiều loại không rõ nguồn gốc, việc mua bán vẫn diễn ra sôi nổi.

Nhìn bên ngoài,  mọi việc có vẻ bình thường, nhưng an ninh rất nghiêm ngặt: nhiều người buôn bán mang theo cả súng. Ông Bergman cho biết: “Lúc đầu, ngôi chợ được dựng lên vì tại phần đất này của Thái Lan cách đây khoảng 10-15 năm trước, cũng có ngọc bích và hồng ngọc, cùng với  mỏ ngọc bích Pailin bên kia biên giới Campuchia (Khmer đỏ từng chiếm giữ khu mỏ này).”

Và một khi lên đến Bangkok, những viên đá quý sẽ được luân chuyển qua tay các nhà buôn chính thức trên khắp thế giới, dù phần lớn số đá này vẫn được gia công tại Thái Lan, nơi vốn đã chiếm lĩnh thị trường đá quý toàn cầu. Đó là nhờ vào kinh nghiệm, tính ổn định và hệ thống pháp lý có phần linh hoạt.

Khu vực đường Silom tại Bangkok trông như bất kỳ một nơi kinh doanh nào khác trong thành phố, nhưng nằm khuất bên trong là hàng trăm cơ sở cắt, đánh bóng đá quý và chế tác nữ trang. Công việc được sắp xếp, từ chuyên môn hóa dạng công nghiệp đến các phân xưởng, với hàng trăm công nhân.

Warren Weiss, một thợ kim hoàn người Mỹ, đã sống ở Thái Lan hơn 20 năm, điều hành một cơ sở mài cắt chật hẹp tại Bangkok. Ông thuê hơn chục nhân viên có tay nghề cao, làm việc liên tục, từ những viên đá thô,  mài định hình trên mâm xoay có phủ hạt ngọc bích hoặc kim cương nhuyễn nhằm tạo độ bóng và màu sắc cho viên đá.

Nếu làm việc cần cù, một công nhân có thể cắt được 30 viên đá mỗi ngày và mỗi tháng có thu nhập khoảng vài trăm đô-la. Ngoài ra, còn có các sản phẩm chạm khắc bằng vàng khảm đá quý.

Ông không rõ những viên đá của ông sẽ đi đến tận đâu, nhưng có thể thấy xuất hiện tại Saks Fifth Avenue (cửa hàng cao cấp thuộc tập đoàn Saks, thành lập 1898 tại Hoa Kỳ), thành phố New York và ngay cả tại nhà đấu giá hàng đầu thế giới Christie.

Đá quý được phân loại, đóng gói từng lô theo màu sắc, kích thước và bán cho thợ làm kim hoàn trong và ngoài nước. Một số đá được giữ lại, dành cho các hội chợ kim hoàn và đá quý như Tucson Show tại Arizona (do tổ chức phi lợi nhuận The Tucson Gem and Mineral Society, Inc. thành lập năm 1946, tổ chức định kỳ vào những tuần đầu tháng 2 mỗi năm).

Những viên đá trong suốt, lấp lánh được trưng bày trên các ngăn kính… lại có xuất xứ từ những nơi bẩn nhất trái đất, có giá bán chênh lệch khủng khiếp so với vài đô-la mà người phát hiện ra nó nhận được…

P. Nguyễn Dũng
(tổng hợp)